New Page 1

19. Rijsbergen in beeld

(Foto: 1 september 2010)

Rijsbergen is een dorp in de gemeente Zundert in de provincie Noord-Brabant.

Tot 1 januari 1997 was het een zelfstandige gemeente.

Het grootste deel van deze gemeente is samengevoegd met de oude gemeente Zundert tot de nieuwe gemeente Zundert.

De grensovergang Hazeldonk met de aanliggende industriewijk is naar de gemeente Breda overgegaan.

Sint Bavostraat 9

“Echte bakker” Joost Douenburg - Sint Bavostraat 53

Sint Bavostraat 90

Geboren in Rijsbergen:

Kees Haast (22 december 1938), Nederlands wielrenner

Johan van der Velde (12 december 1956), Nederlands wielrenner

Jacques Hanegraaf (14 december 1960), Nederlands wielrenner

Jos van Aert (26 augustus 1962), Nederlandse wielrenner

Cor Ria Leeman, (1919) Jeugdschrijver

Sint Bavokerk – Sint Bavostraat 7

Oorlogsmonument bij de kerk

(Foto: 5 juli 2011)

Beeldengroep tegenover de kerk

Evenementen:

Rijsbergen kent ook een jaarlijks terugkerende “Boerendag,” steeds op de eerste zaterdag van augustus.

Ook bekend is de Kennedymars met 3 routes:

Kennedymars: van 80 kilometer!

Vijfdorpenloop: van 40 kilometer en

Loop over: van 25 kilometer.

Voormalig Raadhuis

Rooms-katholieke Basisschool Sint Bavo – Sint Bavostraat 5

Het silhouet van het dorp Rijsbergen werd gedomineerd door de middeleeuwse parochiekerk. Hier op een gravure uit de tweede helft van de zeventiende eeuw. In de 19e eeuw vonden veel ontginningen plaats. Woeste grond werd gereed gemaakt voor de landbouw. Hierdoor vond het merendeel van de bevolking arbeid in de agrarische sector. Nog in 1960 was meer dan 50% daarin werkzaam. De grensovergang Hazeldonk zorgde daarna voor veel werk, maar door het wegvallen van de grensposten in het kader van de eenwording van Europa is dit nu enigszins vervallen. In 1997 werd Rijsbergen samengevoegd met Zundert en ging Hazeldonk over naar Breda.

Pastorie - Sint Bavostraat 7

Kunstobject “Witte Wieven” - Lindekensplein

Sint Bavo:

Na het midden van de 18e eeuw verdrong in Rijsbergen de Bavo-verering de oudere verering van het H. Kruis. Sint Bavo werd tot circa 1960 vooral vereerd als beschermheilige tegen kinderziekten. In de laatste jaren van zijn bestaan was de cultus voornamelijk een parochiële aangelegenheid, voordien had hij een wijdere aantrekkingskracht in de regio. Ofschoon de kerk vanouds aan de H. Bavo was gewijd, is er pas sprake van een Bavo-altaar in de 18e eeuw. Dit altaar stond in de schuurkerk waarop de katholieken na 1648 tot 1797 waren aangewezen. Deze schuurkerk, met strodak en zijmuren van met leem dichtgesmeerd houtvlechtwerk, stond in het midden van het dorp, achter een herberg tegenover de Leegstraat. In 1782 werd dit gebouw vervangen door een nieuwe, sobere, stenen kerk.

Cultusobject:

Bavo of Allowin werd omstreeks 570 in Haspengouw uit adellijke ouders geboren. Hij huwde na een nogal losbandige jeugd. Na de dood van zijn vrouw Adeltrudis werd hij een volgeling van Sint Amandus en trad hij in, in de toen recent door Amandus gestichte abdij Ganda bij Gent. Na enkele jaren als kluizenaar te hebben geleefd in Ganda stierf Bavo op 1 oktober 653. Later werd hij de patroon van de abdij en tevens van ettelijke parochies en dergelijke, die een (afhankelijksheids-)relatie hadden met de Sint Baafs-abdij, zoals Rijsbergen, Raamsdonk, Aardenburg en Groede, maar ook de Hollandse stad Haarlem. Nog later werd Bavo ook patroon van de bisdommen Gent en Haarlem. In Rijsbergen werden botresten en andere relieken van Sint Bavo vereerd. Deze relieken zijn na 1712 (in 1755?) in het bezit van de kerk gekomen. In dat jaar getuigde de deken namelijk dat de kerk noch over aflaten, noch over relieken ter openbare verering beschikte. Thans beschikt de kerk over een Bavo-reliek (botpartikel) in een ronde theca, die is gevat in een ovale zilveren houder met parelrand. Voorts beschikt de kerk over een drietal beelden van Bavo, waarvan er in het verleden mogelijk een heeft gefungeerd als cultusobject.

Grot op het kerkhof

Koutershof

De Klaproos – Sint Bavostraat 63

Verering:

Ofschoon Krüger (1878) vermeldt dat er naast het Sint Sebastiaangilde, dat in 1534 was opgericht, in Rijsbergen een Sint Bavo-gilde bestond, 'dat mede zeer oud is' en waarvan de oudste brief dateert van 1669, kan het begin van de verering pas geplaatst worden in de 18e eeuw. In 1755 verwierf de kerk voor het eerst een Sint Bavo-aflaat van paus Benedictus XIV. Gedurende een periode van zeven jaar kon aan alle bezoekers die op het feest van Sint Bavo (1 oktober) of op de daaraan voorafgaande zondag de schuurkerk bezochten en daar baden voor 'de eenheid onder de Christelijke vorsten, de uitbanning van de ketters en de verheffing van onze moeder de kerk,' een volle aflaat worden geschonken. Deze aflaat werd slechts enkele jaren later verleend, dan een aflaat die verdiend kon worden, bij de verering van het H. Kruis in dezelfde kerk (1752?, Rijsbergen, H. Kruis). Vermoedelijk sprak de laatst verleende aflaat het meest aan, want in de tweede helft van de 18e eeuw zou ter plaatse de Bavo-devotie de oudere Kruisverering gaan verdringen.

Het blijven voortbestaan van de Bavo-devotie in de 19e eeuw hangt misschien samen met het Bavo-gilde, dat heeft bestaan tot in de 20e eeuw en vanaf het eind van de 18e eeuw een kolveniersgilde was. Sterkere aanwijzingen voor een Bavocultus in de 19e eeuw leveren de hernieuwing in 1838 van de aflaat van paus Benedictus XIV, de formulering in 1874 van een uitgebreide Sint Bavo-litanie en het gegeven dat men vanaf omstreeks 1890 (of eerder) bij de kerk gezegend water van Sint Bavo kon verkrijgen. Vooral kinderen ontvingen dit Bavo-water tegen kinkhoest en andere keelziekten en longontsteking. Wonderbare genezingen zijn echter niet bekend. Oorspronkelijk werd dit water uit een koehoorn gedronken. Over de therapeutische waarde van dit gebruik was een rijmpje in omloop:

“Wie van den kinkhoest wil genezen

ga naar Rijsbergen als voor dezen

Sint Bavo wordt daarom zeer geprezen.”

Ook in het octaaf van de feestdag plachten dagelijks vereerders - vooral moeders met kinderen - naar de kerk te komen om het lof en de reliekverering bij te wonen. Overigens speelde de feestdag vanouds een belangrijke rol in het boerenleven, ook buiten de omgeving van Rijsbergen: op 1 oktober (Bamis) moesten de grond-accijnzen en pachten voor een deel betaald worden. Deze dag werd tevens beschouwd als het begin van de herfst.

Herberg ’t Ruyterhofke – Hogestraat 22A

Schalk makelaardij – Sint Bavostraat 39A

Wijnkoperij Johan de Brouwer – Sint Bavostraat 32

Gildelokaal van het Kloveniersgilde Sint Bavo - aan de Sint Bavostraat 58

In de eerste helft van de 20e eeuw stonden er in Rijsbergen op de feestdag van Sint Bavo op het kerkplein en verder in het dorp kraampjes met medailles, kerkboeken en devotionalia. Dit gebruik handhaafde zich tot de Tweede Wereldoorlog. Het hierboven geciteerde rijmpje ('ga naar Rijsbergen') en de commerciële entourage op 1 oktober, duiden erop dat de verering in deze tijd ook een zekere aantrekkingskracht uitoefende op de regio rond Rijsbergen.

Mogelijk is de faam van de parochiekerk van Rijsbergen, als plaats om te bidden om voorspraak tegen kinderziekten, behalve aan Bavo ook enige tijd te danken geweest aan Blasius. Net als in veel andere kerken werd in de Sint Bavokerk jaarlijks op 3 februari de Blasiuszegen gegeven (vooral aanbevolen voor kinderen), maar deze zegen was, tot omstreeks 1950, in Rijsbergen populairder dan in naburige parochies.

Omstreeks 1960 nam de devotie van Sint Bavo af, maar sinds enkele jaren is er weer enige belangstelling, zij het, net als voor 1960, vooral van de eigen parochianen.

Globe Reisburo – Sint Bavostraat

Hofzicht – Sint Bavostraat

Huisje bezijden Sint Bavostraat

Cafe Schuttershof (Kaffee) – Sint Bavostraat 79

Materiële cultuur:

Ex-voto's: de Sint Bavokerk beschikt over een vijftal ex-voto's van zilver, geschonken uit dankbaarheid. Een heeft een hartvorm met de tekst: '1932. Uit dankbaarheid.’ Een andere heeft dezelfde hartvorm, maar draagt geen tekst. Een derde is een meisjesfiguur en draagt het meesterteken van W. van Hooft (Antwerpen). De vierde ex-voto is een staande madonna met kind, gemaakt in Antwerpen, De laatste is een vlammend hart met de letters IHS.

Lagestraat 2

Hogestraat 30

Huis in de Sint Bavostraat

Café-Bar “Ut Krisje” – Sint Bavostraat 77

Mijn indruk van Rijsbergen: Rijsbergen is een dorp gelegen tussen de plaatsen Breda en Zundert. Ikzelf zou het dorp het liefst willen omschrijven als een hele drukke straat: Sint Bavostraat met wat achterliggende straatjes. In de Sint Bavostraat is het allemaal wel te doen. Daar heb je de winkels en zeer opvallend is het vrij groot aantal horecagelegenheden. Voor zo’n klein dorp als Rijsbergen zijn dat er best wel veel. De bezienswaardigheden zijn voornamelijk dan ook te vinden in de Sint Bavostraat. Daarachter heb je veelal wat oudere woningen van vooral uit de beginperiode van 1900. De westkant is hoofdzakelijk nieuwbouw en ben daar nog niet geweest. Mijn bezoek vond plaats op een zondagmiddag en dan lijkt het dorp uitgestorven. Doch de zeer drukke Sint Bavostraat zorgt wel voor veel leven in de ‘brouwerij.’ Zelfs op zondag moet je soms vrij lang wachten om de straat over te kunnen steken. De drukte op de weg is zeker te vergelijken met het naburige Zundert. Of het goed vertoeven is in Rijsbergen kan ik niet echt over oordelen, want de westzijde, overigens het grootste gedeelte van Rijsbergen, heb ik nog niet bezocht. Maar dat komt nog, wordt dus vervolgd.

Kees Wittenbols.

December 2006

Aanvulling:

14 juli 2008