50. Standdaarbuiten in beeld

(Foto: 7 juli 2010)

De plaats Standdaarbuiten (gemeente Moerdijk) bestaat sinds 1529.

Standdaarbuiten en het nabijgelegen Noordhoek zijn agrarische kerkdorpen, waar vlas een belangrijke bestaansbron was.

De rivieren de Mark en de Dintel kruisen elkaar in dit dorp.

Dorpspomp op de Markt

Etymologie:

Er zijn twee verklaringen voor de herkomst van de naam Standdaarbuiten.

De eerste zoekt het bij de St. Elisabethsvloed in 1421,

toen zich ten noorden van het land van Gastel en Barlebosch buitendijks nieuw land in het water begon af te tekenen.

Dit nieuwe land, een grote zandbank, werd aangeduid als 't sant er buyten of 't sant daer buyten.

Op oude kaarten uit de tweede helft van de 15e eeuw werd deze zandbank reeds beschreven als het Stantderbuyten.

De tweede verklaring is dat een baken voor de scheepvaart een standaert werd genoemd.

Op de zandbank zou een paal hebben gestaan, die werd aangeduid als een Standaert-buyten.

Kerk Johannes de Doper – Markt

Hoofdingang van de kerk

(Foto: 17 augustus 2009)

Carnaval:

Een jaarlijks terugkerend evenement in Standdaarbuiten is de carnavalsoptocht op zaterdagavond,

waar een verlichte stoet van kleine en grote praalwagens het middelpunt vormt.

Zwammegat, de carnavalsnaam van Standdaarbuiten, vindt zijn oorsprong in de champignonteelt

die na de verdwijning van de vlasteelt ontstond in de oude vlasserijwerkplaatsen.

Voormalig Gemeentehuis – Markt

Idem

(Foto: 17 augustus 2009)

Het ontstaan van het dorp van Standdaarbuiten:

Na de St. Elisabethvloed in 1421 begon zich ten noorden van het land van Gastel en Barlebosch,

toen reeds Oudenbosch genaamd en de St. Maartenpolder, in het waterrijke gebied nieuw land af te tekenen.

Dit nieuwe land, een grote zandbank, werd aangeduid als 't sant er buyten of 't sant daer buyten.

Op oude kaarten uit de tweede helft van de vijftiende eeuw werd deze zandbank reeds beschreven als het Stantderbuyten.

Op deze zandbank zou een paal als baken voor de scheepvaart hebben gestaan,

die werd aangeduid als een Standaert-buyten, wat de aanleiding is geweest voor de bepaling van de naam Standdaarbuiten.

Na 1462 werd het eiland onveranderd 't gors van Stantderbuyten genoemd en het bracht toen reeds inkomsten op,

voornamelijk uit veeteelt door grasland.

Zicht op de Markt (1)

Zicht op de Markt (2)

(Foto: 17 augustus 2009)

Hervormde Kerk aan de Havenstraat 7

Pand naast Hervormde Kerk – Havenstraat

Op 4 november 1523 viel het definitieve besluit het gors van Stantderbuyten van een bedijking te voorzien, teneinde dit land veilig te stellen tegen overstromingen. Nadat de gronden van de nieuwe polder van het land van Stantdaerbuyten, kort na 1526 in pacht waren uitgegeven,

werden op 27 januari 1528 voorbereidingen getroffen voor de vorming van een dorp in de nieuwe polder.

In overeenstemming met de pachters van het land had de Heer van Bergen reeds bepaald,

dat de kom van het nieuwe dorp zou worden ontworpen, omtrent syne huyse aldaer staende.

Met dit huis werd bedoeld het herenhuis, dat in opdracht van de Heer van Bergen was gebouwd op de dijk in de meest zuidelijke hoek van de polder.

Op de kelderfundamenten is in latere jaren het woonhuis van de Familie Sweere aan de Hoogstraat gebouwd.

Café Hof van Holland – Hoogstraat 2

Zicht in de Hoogstraat (1)

Recht tegenover de dijk van het veer van de Nieuwenbosch werd een brede straat afgepaald die Dorpsstraat zou heten

en waar aan het noord-westeinde ervan een plaats voor een kerkhof en een toekomstige kerk werd gecreëerd.

Een jaar later, op 27 januari 1529, werd een reglement voor het land en dorp van Stantdaerbuyten opgesteld.

Daarin werd bepaald dat Adriaen Jansz. dijkgraaf/penningmeester zal blijven van het land van Stantdaerbuyten.

De Schout Frans van Liedekercke, vertegenwoordiger van de Heer van Bergen, vormde samen met vijf toegewezen Schepenen de Schepenbank,

het eerste dorpspolder-bestuur van het land van Stantdaerbuyten.

Molen Persephone (1) – Molenstraat

Molen Persephone (2) – Molenstraat

Gevelsteen op de molen

(Foto: 28 juni 2010)

Aan deze Schepenbank werd de plaatselijke rechtspraak toevertrouwd.

Buitengewoon aan deze rechtspraak van de Schepenbank was, dat bij criminele vonnissen de uitspraak van de Schepenbank bindend was.

Alleen bij civiele vonnissen was hoger beroep mogelijk bij het Leenhof van het Markiezaat van Bergen op Zoom

en later, in 1591, bij de Raad van Leenhof voor Brabant te 's-Gravenhage.

In de loop van de zestiende eeuw, werd de Schepenbank van Standdaarbuiten uitgebreid tot zeven Schepenen

en werden ook nog drie gekozen gemeentemannen toegevoegd,

welke laatsten zich speciaal met de dorpsaangelegenheden bezig hielden.

Zicht in de Molenstraat (1)

(Foto: 17 augustus 2009)

Molen Persephone (3) Gerestaureerd – Molenstraat

(Foto: 11 april 2011)

Zicht in de Molenstraat (2)

(Foto: 17 augustus 2009)

Pand aan de Hoogstraat 27

Idem

(Foto: 17 augustus 2009)

In het reglement van 27 januari 1529 werd tevens bepaald de bouw van een graanmolen, welke een rosmolen zou zijn.

Ook werd bepaald, dat op alle bier in de lande van Stantdaerbuyten gedronken "boomgheld" moest worden betaald,

als vooraf op dat bier in het Markiezaat nog geen boomgheld was betaald.

Er werd een veertarief bepaald voor het dwarsveer op de Nieuwenbosch, voor de gaande en de komende man, alsmede voor het over te varen vee.

Het was aan de inwoners van het land van Stantdaerbuyten toegestaan een eigen schuit, voor de oversteek van de rivier, te hebben.

Daar moest echter een geringe vergoeding tegenover staan.

Molenstraat 9

Zicht in de Hoogstraat (2)

Zicht in de Hoogstraat (3)

Trapje aan de Hoogstraat

(Foto: 17 augustus 2009)

Mocht men iemand "vreemds" overvaren, dan was een extra tarief bepaald, waarvan tweederde ten profijte van de Heer en eenderde ten profijte van de veerman.

De dorpskom werd in 1533 met twee gemeten uitgebreid voor een nieuwe straat naar de kerk,

die sinds mensenheugenis Achterstraat zou heten en tegenwoordig met St. Janstraat wordt aangeduid.

Het nieuwe dorp zou worden genoemd naar het gors, dat vanaf 1461 steeds werd vermeld als het gors van Stantdaerbuyten.

Molenstraat 4

Verzorgingshuis De Blomhof

Het dorp heeft een bewogen geschiedenis achter de rug:

in en na 1572 plunderden en brandschatten de Watergeuzen het gebied,

in 1760 brandde zo goed als het gehele dorp af en tijdens de bevrijding in de Tweede Wereldoorlog werden zowel

Standdaarbuiten als Noordhoek vrijwel geheel verwoest.

Echter de gemeente kwam er altijd weer bovenop.

Jachthaven

Café Kerkzicht

Tot het midden van de jaren vijftig van de vorige eeuw was Standdaarbuiten een centrum voor de vlasteelt.

Eerste bestaansgrond was en is de landbouw en veeteelt en daaraan gerelateerde ambachtelijkheid.

Vanaf de tweede helft van de 19e eeuw vonden veel mensen werk in de suikerindustrie.

Dit duurde tot ongeveer 1920.

Toen nam de vlasteelt het over tot ongeveer 1950.

Standdaarbuiten was hiervoor het Brabantse centrum.

Daarna gingen veel mensen over op de champignonteelt.

Ook hierin werd Standdaarbuiten het belangrijkste gebied voor West-Brabant.

Voormalig suikerdepot

Zicht in Dr. Poelsstraat

Oorlog:

Tijdens de oorlog heeft Standdaarbuiten het zwaar te verduren gehad.

Op maandagavond 30 oktober 1944 was er een explosie te horen rond de klok van 18.00 uur.

De Duitse militairen hadden de brug laten springen.

Die nacht was het vrij rustig, maar de volgende dag was het raak.

Boven Standdaarbuiten waren er enige verkenningsvliegtuigen te zien.

Op woensdag 1 november nam het schieten in hevigheid toe.

Deze dag kregen de kerktoren en de molen het zwaar te verduren.

Een ieder zocht naar een schuilplaats.

Er was weinig contact meer tussen de mensen onderling en de dagen daarna werd het schieten steeds intensiever.

In eerste instantie vluchtte de bevolking weg, maar later probeerde een ieder de draad weer op te pakken.

Men startte met de wederopbouw van Standdaarbuiten.

Pand aan de Oude Kerkstraat

Gemeenschapshuis De Standaard

Zicht in de Timberwolfstraat

Dijkje – Standdaarbuiten

Ingezonden door: Sien Laros

Peuterspeelzaal ’t Belhameltje – Timberwolfstraat 1

(Foto: 17 augustus 2009)

R.K. Basisschool Sint Antonius – Sint Janstraat 7

(Foto: 17 augustus 2009)

Hoogstraat 8

(Foto: 17 augustus 2009)

Markt 20

(Foto: 17 augustus 2009)

Aanvulling:

28 juni 2010

Brandweerkazerne aan de Molendijk

Oude loods in de Molenstraat

Veerstraat 6

Veerstraat 3

Veerstraat 5

Veerstraat 8

Bedrijf aan het eind van de Veerstraat

Gevelsteen bedrijf Veerstraat

Zicht in de Veerstraat

Jachthaven Leeman – Veerstraat 22

Veerstraat 9A

Havenstraat 11

Zicht op de Hervormde Kerk aan de Havenstraat

Zicht in de Havenstraat

Veriplast Holland B.V. – Veerstraat 24

Oude Kerkstraat 37

Oude Kerkstraat 59 en 61

Molendijk 7

Idem

Zicht in de Molendijk

Molendijk 15

Aanvulling:

7 juli 2010

De Pannenhoeve – Langeweg Zuid

Idem

Schuur (1) – Pannenhoeve

Schuur (2) – Pannenhoeve

Aanvulling:

31 oktober 2011

RKVV SVC – Standdaarbuiten – Dokter Poelsstraat 4

Woningen aan de Oudendijk (links het Mariakapelletje)

Zicht in de Oudendijk

Externe link:

Meer informatie over Standdaarbuiten is te vinden op: http://home.hccnet.nl/m.c.c.machielse/

Mijn indruk van Standdaarbuiten: Standdaarbuiten vind ik een alleraardigst dorpje. Het eerste wat mij opviel was de rust. Een enkele auto zie je wel rijden, maar dat is het dan ook. Ik ben mijn ronde begonnen vanuit de kerk van Johannes de Doper aan de Markt. Vlak daarnaast heb je het voormalige gemeentehuis en de Markt is gewoon een sfeervol gebied te noemen, althans dat straalt het zeker uit. Toen ik links de Molenstraat inkeek zag ik gelijk een oude molen staan, waarvan ik later begreep dat deze zwaar beschadigd is geweest tijdens bombardementen aan het eind van de Tweede Wereldoorlog in 1944. Standdaarbuiten heeft het flink te verduren gehad, want er stond toen nog maar weinig overeind. Doch zoveel jaren later is daar nauwelijks nog iets van terug te zien. Dat is maar goed ook. Ik ben ook nog even doorgelopen naar de jachthaven en kwam zo ook nog langs wat oude panden, waaronder een kerkje. Daarna heb ik mijn weg vervolgd door de Hoogstraat. Uiteindelijk kwam ik dan uit op een dijk, alwaar ik in het verleden vaak overheen fietste. Het was bekend terrein voor me. Als voetganger kun je de onderliggende straatjes bereiken via een trapje. Dit vind ik een heel aardige situatie en ben via zo’n trapje weer richting kerk gelopen. Zo had ik gelijk praktisch het oude gedeelte van Standdaarbuiten gehad. Mijn wandeling duurde toch nog wel zo’n 2 uur bij elkaar en het verveelde me geen moment. Houdt u van rust tijdens een wandeling door een bebouwde kom, dan kan ik u aanbevelen ook eens door Standdaarbuiten te gaan wandelen. Standdaarbuiten is ook het dorp alwaar een ex-collega (Henk Mol) vandaan komt. Op het bedrijf waar wij toen samen werkten – Joost G. Mak Rotterdam (1967) – werd Henk altijd genoemd: “De man uit Standdaarbuiten!” Ik weet nog goed te herinneren dat hij bij enige regelmaat zei: “Standdaarbuiten is mijn dorp. Ik ben er geboren, ik zal er altijd blijven wonen en ik zal er ook sterven.” Helaas is het laatste enkele jaren geleden dan ook gebeurd. Maar deze woorden zijn altijd in mijn geheugen blijven ‘hangen.’ Nu ik het dorp zo eens gezien heb, ben ik het met Henk helemaal eens: “een dorp waar je je thuis kunt voelen!”

Voor artikelen over Standdaarbuiten

Klik hierop

Kees Wittenbols.

April 2007

Home